عباس افلاطونی

هدف: در سال‌های قبل، پژوهشگران حسابداری بیشتر مدیریت اقلام تعهدی اختیاری و دست‌کاری در فعالیت‌های تجاری واقعی را بررسی کرده و به مدیریت سود با تغییر طبقه‌بندی اقلام صورت سود و زیان کمتر توجه داشته‌اند. با آن‌که در سال‌های اخیر، موضوع مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی در کانون توجه پژوهشگران قرار گرفته و پژوهش‌های داخلی انگشت‌شماری نیز به آن پرداخته‌اند، در این خصوص که تغییر طبقه‌بندی می‌تواند از باورهای مدیریتی اثر بپذیرد، شواهد تجربی اندکی ارائه شده است. بنابراین، هدف پژوهش حاضر بررسی رابطۀ بیش‌اطمینانی مدیران با تغییر طبقه‌بندی و بررسی نقش تعدیل‌گر توانایی مدیریتی بر این رابطه است. روش: برای آزمون فرضیه‌های پژوهش، از داده‌های 138 شرکت پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران در بازۀ زمانی 1402-1391 (1656 سال صنعت) استفاده شده و در برازش مدل‌ها، ضمن کنترل اثرات ثابت سال‌ها و صنایع، رویکرد حداقل مربعات تعمیم‌یافته به‌کار رفته است. افزون بر آن، برای تخفیف اثر ناهمسانی واریانس و همبستگی خطاها، در محاسبۀ خطای استاندارد ضرایب، از تصحیح خوشه‌ای در سطح شرکت‌ها استفاده گردیده است. همچنین، مدل‌های به‌کار‌رفته برای سنجش سود اصلی غیرمنتظره و تغییرات غیرمنتظرۀ سود اصلی، به‌صورت مقطعی و در سطح هر صنعت (120 سال صنعت)، برازش شده‌اند. یافته‌ها: نتایج پژوهش بیانگر آن است که کاهش در سود غیر اصلی واحدهای تجاری موجب افزایش سود اصلی غیرمنتظره و کاهش تغییرات غیرمنتظرۀ سود اصلی آن‌ها می‌شود. این نتایج نشان‌دهندۀ رواج پدیدۀ تغییر طبقه‌بندی در شرکت‌های ایرانی است. همچنین، یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بیش‌اطمینانی مدیران رابطۀ مثبت (منفی) بین اندازۀ کاهش در سود غیر اصلی و سود اصلی غیرمنتظره (تغییرات غیرمنتظرۀ سود اصلی) را تقویت می‌کند و با افزایش در توانایی مدیریتی، از شدت اثر بیش‌اطمینانی مدیران بر رابطۀ بین اندازۀ کاهش در سود غیر اصلی و دو متغیر سود اصلی غیرمنتظره و تغییرات غیرمنتظرۀ سود اصلی، کاسته می‌شود. افزون بر آن، نتایج آزمون فرضیه‌های پژوهش نسبت به استفاده از یک تعریف جایگزین برای سنجش بیش‌اطمینانی مدیران، حساس نیست. نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج این پژوهش می‌توان دریافت که با افزایش در بیش‌اطمینانی مدیران، مدیریت سود از طریق تغییر طبقه‌بندی اقلام صورت سود و زیان شدت می‌یابد چراکه مدیران بیش‌اطمینان به قابلیت‌های فردی خود اعتماد بیش از واقع دارند و ازاین‌رو، به‌صورت آگاهانه برخی هزینه‌های اصلی واحد تجاری را در ردیف هزینه‌های غیر اصلی رده‌بندی می‌کنند تا سود اصلی شرکت را بیش از واقع، گزارش کنند. افزون بر آن، نتایج پژوهش بیان می‌کند که با افزایش در توانایی مدیریتی، بیش‌اطمینانی مدیران تأثیر کمتری بر تغییر طبقه‌بندی خواهد داشت، زیرا در مقایسه با مدیران بیش‌اطمینان با توانایی مدیریتی ضعیف، مدیران بیش‌اطمینانی که از توانایی بالاتری برخوردارند، ارزیابی واقع‌بینانه‌تری از قابلیت‌های خود داشته و از توان کافی برای برآورده ساختن پیش‌بینی‌های خویش دربارۀ شرکت برخوردارند، لذا انگیزه و نیاز کمتری برای تغییر طبقه‌بندی اقلام صورت سود و زیان دارند.